MATERI BAHASA JAWA KELAS 4 SD

Wulangan 3: Unggah-Ungguh Basa

Tujuan Pasinaon

Sawise sinau wulangan iki, para siswa diajab bisa:

Mangerteni apa kang diarani unggah-ungguh basa.
Mbedakake basa Ngoko lan Krama.
Nggunakake basa Jawa kanthi sopan marang wong tuwa, guru, lan kanca.
Ngowahi ukara saka Ngoko dadi Krama Alus/Krama Madya lan kosok balene.
Nerapake unggah-ungguh basa ing urip saben dina.

A. Apa iku Unggah-Ungguh Basa?

Unggah-ungguh basa yaiku tata krama utawa aturan nggunakake basa Jawa miturut sapa sing diajak guneman. Ing budaya Jawa, cara ngomong marang wong liya kudu nggatekake umur, kalungguhan, lan hubungan kekancan supaya tetep ngajeni.

Yen nggunakake basa sing trep, wong liya bakal rumangsa diajeni. Mula, unggah-ungguh basa dadi salah siji cara kanggo njaga sopan santun lan kerukunan.

Contone:

Marang wong tuwa nggunakake basa sing luwih alus.
Marang guru nggunakake basa sing sopan.
Marang kanca sebaya bisa nggunakake basa sing luwih santai.

Unggah-ungguh basa ora mung nuduhake kapinteran ngomong, nanging uga nuduhake budi pekerti lan tata krama.

B. Ragam Basa Jawa

Ing Basa Jawa ana sawetara ragam basa. Ing kelas 4, kita sinau rong ragam utama, yaiku Ngoko lan Krama.

1. Basa Ngoko

Basa Ngoko yaiku basa Jawa sing digunakake kanggo guneman karo kanca sebaya, adhik, utawa wong sing wis akrab.

Ciri-ciri Basa Ngoko

Tembunge luwih prasaja.
Digunakake ing suasana santai.
Cocog kanggo kanca utawa sedulur sing luwih enom.

Tuladha

Aku arep mangan.
Kowe wis sinau?
Ayo dolanan.
Omahku cedhak sekolah.
Aku seneng maca buku.

2. Basa Krama

Basa Krama yaiku basa Jawa sing luwih alus lan sopan. Basa iki digunakake nalika guneman karo wong tuwa, guru, simbah, tamu, utawa wong sing luwih dihormati.

Ciri-ciri Basa Krama

Migunakake tembung sing luwih alus.
Nggambarake rasa ngajeni.
Digunakake nalika acara resmi utawa guneman karo wong sing luwih sepuh.

Tuladha

Kula badhe dhahar.
Panjenengan sampun dhahar?
Monggo pinarak.
Matur nuwun.
Nyuwun pangapunten.

C. Bedane Basa Ngoko lan Basa Krama

Basa Ngoko	Basa Krama
Aku	Kula
Kowe	Panjenengan
Mangan	Dhahar
Turu	Tilem
Mulih	Kondur
Lungguh	Pinarak/Lenggah
Omah	Griya
Wis	Sampun
Arep	Badhe
Ayo	Monggo

Saben ragam basa nduweni panggonan panggunaan dhewe-dhewe. Mula, kita kudu bisa milih basa sing cocog miturut kahanan.

D. Penerapan Unggah-Ungguh Basa

1. Marang Wong Tuwa

Nalika ngomong karo bapak, ibu, simbah, utawa wong sing luwih tuwa, gunakna basa Krama.

Tuladha

Ngoko

"Aku arep mangan."

Krama

"Kula badhe dhahar."

Ngoko

"Kowe wis mangan?"

Krama

"Panjenengan sampun dhahar?"

2. Marang Guru

Guru minangka wong sing kudu diajeni.

Nalika ngomong marang guru, gunakna basa sing sopan.

Tuladha

"Matur nuwun, Bu Guru."

"Nyuwun pangapunten, kula telat."

"Monggo lenggah, Pak Guru."

3. Marang Kanca Sebaya

Nalika guneman karo kanca, kita bisa nggunakake basa Ngoko.

Nanging, tetep kudu sopan lan ora nganggo tembung kasar.

Tuladha

"Ayo sinau bareng."

"Kowe wis rampung?"

"Aku gelem mbantu kowe."

E. Tata Krama Nalika Guneman

Ora mung pilihan tembung, nanging uga sikap nalika guneman kudu becik.

Nalika guneman:

Gunakna tembung sing sopan.
Aja mbengok.
Delengen wong sing diajak guneman.
Aja motong omongane wong liya.
Wangsulana kanthi santun.
Gunakna tembung "matur nuwun", "nyuwun tulung", lan "nyuwun pangapunten" yen perlu.

Yen kabeh wong guneman kanthi sopan, hubungan antarwarga bakal luwih rukun.

F. Ngowahi Ukara Ngoko dadi Krama

Krama

Mangga mlebet.

G. Ngowahi Krama dadi Ngoko

Kita uga kudu bisa ngowahi ukara saka Krama dadi Ngoko.

Tuladha

Krama

Kula badhe dhahar.

Ngoko

Aku arep mangan.

Krama

Panjenengan sampun kondur?

Ngoko

Kowe wis mulih?

Krama

Menika griya kula.

Ngoko

Iki omahku.

Krama

Mangga lenggah.

Ngoko

Ayo lungguh.

Krama

Matur nuwun.

Ngoko

Matur nuwun (tembung iki bisa digunakake ing Ngoko lan Krama).

H. Kosakata Ngoko lan Krama

Ngoko	Krama
Aku	Kula
Kowe	Panjenengan
Iki	Menika
Iku	Menika / Punika
Mangan	Dhahar
Ngombe	Ngunjuk
Mulih	Kondur
Turu	Tilem
Lungguh	Lenggah
Omah	Griya
Ayo	Monggo
Wis	Sampun
Arep	Badhe
Deleng	Ningali
Takon	Nyuwun pirsa

I. Tuladha Pacelathon

Pacelathon karo Kanca (Ngoko)

Andi : "Bud, kowe wis sinau?"

Budi : "Wis. Saiki ayo dolanan."

Andi : "Ayo."

Pacelathon karo Guru (Krama)

Siswa : "Sugeng enjing, Bu Guru."

Guru : "Sugeng enjing."

Siswa : "Nyuwun pangapunten, kula telat."

Guru : "Inggih, mbesuk aja telat malih."

Pacelathon karo Simbah

Putu : "Sugeng sonten, Mbah."

Simbah : "Sugeng sonten."

Putu : "Panjenengan sampun dhahar?"

Simbah : "Sampun. Matur nuwun."

J. Pentinge Unggah-Ungguh Basa

Yen bocah wis bisa nggunakake unggah-ungguh basa kanthi becik, dheweke bakal:

Diajeni wong liya.
Duwe tata krama sing apik.
Gampang nduweni kanca.
Njaga budaya Jawa supaya tetep lestari.
Ngurmati wong tuwa lan guru.

Mula, unggah-ungguh basa kudu dilatih saben dina supaya dadi pakulinan sing becik.

Ayo Sinau!

Coba wangsulana pitakon iki!

Apa bedane basa Ngoko lan Krama?
Kapan nggunakake basa Ngoko?
Kapan nggunakake basa Krama?
Apa tegese unggah-ungguh basa?
Owahana ukara "Aku arep mangan." dadi basa Krama!
Owahana ukara "Panjenengan sampun dhahar?" dadi basa Ngoko!
Sebutna limang tembung Ngoko lan pasangan Kramane!
Napa kudu ngajeni wong tuwa nalika guneman?
Tulisen conto pacelathon cekak karo guru!
Kepiye caramu nerapake unggah-ungguh basa ing sekolah?

Rangkuman

Unggah-ungguh basa yaiku tata krama nggunakake basa Jawa miturut sapa sing diajak guneman.
Basa Ngoko digunakake kanggo kanca sebaya utawa wong sing wis akrab.
Basa Krama digunakake kanggo wong tuwa, guru, simbah, tamu, lan wong sing kudu diajeni.
Nalika guneman, ora mung tembung sing kudu becik, nanging uga sikap kudu sopan lan ngajeni wong liya.
Kita kudu bisa ngowahi ukara saka Ngoko dadi Krama lan kosok balene supaya luwih trampil nggunakake Basa Jawa.
Nggunakake unggah-ungguh basa kanthi bener bisa njaga kerukunan, ngurmati wong liya, lan nglestarekake budaya Jawa.