MATERI BAHASA JAWA KELAS 4 SD

Wulangan 2: Cerita Rakyat

Tujuan Pasinaon

Sawise sinau wulangan iki, para siswa diajab bisa:

Mangerteni apa kang diarani cerita rakyat.
Ngenali unsur intrinsik ing cerita rakyat.
Mbedakake jinis cerita rakyat, kayata fabel lan legenda.
Nyritakake maneh isi cerita rakyat nganggo basa dhewe.
Nemokake lan nulis pokok-pokok prastawa utawa kedadeyan penting ing cerita rakyat.
Njupuk piwulang utawa amanat saka cerita rakyat.

A. Apa iku Cerita Rakyat?

Cerita rakyat yaiku crita kang wis ana wiwit jaman biyen lan diwarisake kanthi turun-temurun saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Crita iki biasane nyritakake asal-usul sawijining panggonan, kewan kang bisa guneman, utawa kedadeyan kang ngemot piwulang becik.

Cerita rakyat dadi salah siji warisan budaya bangsa. Lumantar cerita rakyat, kita bisa sinau babagan tata krama, kejujuran, gotong royong, rasa tresna marang wong tuwa, lan sikap becik liyane.

Ing jaman biyen, cerita rakyat kerep dicritakake dening simbah utawa wong tuwa sadurunge turu. Saiki, cerita rakyat bisa diwaca saka buku, majalah, utawa media digital.

B. Jinis-Jinis Cerita Rakyat

Cerita rakyat nduweni sawetara jinis. Ing kelas 4, kita bakal sinau loro jinis utama, yaiku fabel lan legenda.

1. Fabel

Fabel yaiku crita kang paraga-paragane kewan, nanging kewan kasebut bisa ngomong lan tumindak kaya manungsa.

Ing fabel, saben kewan nduweni sipat tartamtu.

Tuladhane:

Kancil pinter lan cerdik.
Kura-kura sabar.
Kelinci seneng gumunggung.
Singa gagah lan kuwat.

Tuladha Fabel

Kancil lan Buaya
Kelinci lan Kura-Kura
Semut lan Belalang

Fabel mesthi ngemot amanat supaya para pamaca gelem tumindak becik.

2. Legenda

Legenda yaiku crita rakyat kang nyritakake asal-usul sawijining panggonan, gunung, tlaga, utawa kedadeyan tartamtu.

Legenda dipercaya dening masyarakat, sanajan ora kabeh bisa dibuktekake kanthi ilmiah.

Tuladhane:

Legenda Rawa Pening
Asal-usul Gunung Tangkuban Perahu
Legenda Danau Toba
Asal-usul Banyuwangi

Legenda biasane nyritakake perjuangan, katresnan, utawa kedadeyan kang luar biasa.

C. Unsur Intrinsik Cerita Rakyat

Nalika maca cerita rakyat, kita kudu bisa ngenali unsur-unsur kang ana ing njero crita. Unsur kasebut diarani unsur intrinsik.

1. Tema

Tema yaiku gagasan utama utawa pokok crita.

Tuladha tema:

Kejujuran
Kerja keras
Persahabatan
Kerukunan
Kasetyan marang wong tuwa

2. Tokoh

Tokoh yaiku paraga kang ana ing crita.

Tuladhane:

Kancil
Buaya
Kelinci
Kura-kura
Petani
Putri

3. Watak Tokoh

Watak yaiku sipat utawa karakter tokoh.

Tuladhane:

Jujur
Pinter
Rajin
Sabar
Sombong
Wicaksana
Seneng nulungi

Conto:

Ing crita "Kancil lan Buaya", watake Kancil yaiku cerdik lan pinter.

4. Latar

Latar yaiku panggonan, wektu, lan swasana ing crita.

Latar Panggonan

Alas
Kali
Gunung
Desa
Kraton

Latar Wektu

Esuk
Awan
Sore
Bengi

Latar Swasana

Bungah
Sedhih
Tegang
Tentrem

5. Alur

Alur yaiku urutan kedadeyan ing crita.

Alur sing gampang dipahami yaiku:

Wiwitan (pambuka)
Tengah (ana masalah)
Pungkasan (masalah rampung)

6. Amanat

Amanat yaiku pesen becik kang arep diwenehake marang pamaca.

Conto amanat:

Aja gampang nyerah.
Aja seneng ngapusi.
Rajin nyambut gawe.
Tansah nulungi wong liya.

D. Tuladha Cerita Rakyat

Kancil lan Buaya

Nalika semana, Kancil arep nyebrang kali kanggo golek woh-wohan ing alas sabrang. Nanging kali kasebut kebak buaya.

Kancil banjur nduweni akal. Dheweke kandha marang para buaya yen raja alas arep menehi hadiah lan kudu ngetung jumlah buaya luwih dhisik.

Para buaya padha baris saka pinggir kali nganti sabrang. Kancil mlumpat ing ndhuwure awak para buaya siji-siji nganti tekan sabrang kali.

Sawise tekan sabrang, Kancil kandha yen dheweke mung ngapusi supaya bisa nyebrang kali.

Buaya padha nesu, nanging Kancil wis adoh.

Unsur Intrinsik Crita

Tema:
Kecerdikan.

Tokoh:
Kancil lan Buaya.

Watak:

Kancil cerdik.
Buaya gampang diapusi.

Latar:
Kali lan alas.

Amanat:
Gunakna kapinteran kanggo tumindak becik lan aja gampang percaya marang omongane wong liya.

E. Nyritakake Maneh Cerita Rakyat

Sawise maca crita, kita kudu bisa nyritakake maneh nganggo basa dhewe.

Nyritakake maneh ora ateges ngapalake kabeh ukara.

Cukup nyritakake isi crita kanthi runtut lan nggunakake tembung sing gampang dimangerteni.

Cara Nyritakake Maneh

Wacanen crita nganti rampung.
Temtokake tokoh utama.
Goleki masalah kang ana.
Goleki cara ngrampungake masalah.
Critakna maneh nganggo ukaramu dhewe.

Tuladha

Crita asli:

"Kancil nggunakake akale supaya bisa nyebrang kali."

Crita maneh:

"Ana Kancil kang kepengin nyebrang kali. Amarga akeh buaya, Kancil nggunakke akale supaya para buaya gelem mbantu dheweke nyebrang."

F. Pokok-Pokok Prastawa

Pokok prastawa yaiku kedadeyan-kedadeyan penting ing crita.

Kanthi nemokake pokok prastawa, kita luwih gampang nyritakake maneh isi crita.

Tuladha

Crita: Kancil lan Buaya

Pokok prastawa:

Kancil kepengin nyebrang kali.
Kali kebak buaya.
Kancil nduweni akal kanggo ngapusi buaya.
Buaya padha baris.
Kancil kasil nyebrang.
Buaya ngerti yen diapusi.

Yen pokok-pokok kasebut disusun, crita bakal luwih gampang dicritakake maneh.

G. Kosakata Anyar

Basa Jawa	Tegese
Crita	Cerita
Rakyat	Masyarakat
Tokoh	Paraga
Watak	Sipat
Latar	Panggonan lan wektu
Amanat	Pesen
Alur	Urutan kedadeyan
Legenda	Crita asal-usul
Fabel	Crita kewan
Prastawa	Kedadeyan

H. Tuladha Ing Urip Saben Dina

Nalika guru nyritakake legenda Rawa Pening, para siswa ngrungokake kanthi becik. Sawise kuwi, guru njaluk saben siswa nyritakake maneh nganggo basa dhewe.

Ana siswa kang nyritakake kanthi runtut amarga wis ngerti pokok-pokok prastawane. Ana uga kang bisa nerangake amanat crita, yaiku supaya manungsa ora sombong lan gelem nulungi wong liya.

Kanthi cara kaya mengkono, siswa ora mung apal critane, nanging uga bisa njupuk piwulang kanggo ditrapake ing urip saben dina.

Ayo Sinau!

Sawise maca sawijining cerita rakyat, coba wangsulana pitakon ing ngisor iki.

Apa judhul critane?
Crita kasebut kalebu fabel utawa legenda?
Sapa wae tokoh-tokoh ing crita?
Kepiye watake saben tokoh?
Ing endi latar panggonane?
Apa masalah kang ana ing crita?
Kepiye cara ngrampungake masalah kasebut?
Apa amanat saka crita?
Apa pokok-pokok prastawane?
Coba critakna maneh nganggo basamu dhewe!

Rangkuman

Cerita rakyat yaiku crita turun-temurun kang dadi warisan budaya masyarakat.
Cerita rakyat ana macem-macem, antarane fabel lan legenda.
Fabel nyritakake kewan kang bisa guneman lan tumindak kaya manungsa, dene legenda nyritakake asal-usul sawijining panggonan utawa kedadeyan.
Unsur intrinsik cerita rakyat yaiku tema, tokoh, watak, latar, alur, lan amanat.
Nyritakake maneh crita kudu nganggo basa dhewe kanthi runtut lan gampang dimangerteni.
Pokok-pokok prastawa mbantu kita mangerteni lan nyritakake maneh isi crita.
Saben cerita rakyat ngemot piwulang becik kang bisa ditrapake ing urip saben dina, kayata kejujuran, kerja keras, tanggung jawab, lan rasa peduli marang wong liya.