MATERI BAHASA JAWA KELAS 4 SD

Wulangan 1: Guyub Rukun

Tujuan Pasinaon

Sawise sinau wulangan iki, para siswa diajab bisa:

Mangerteni tegese guyub rukun.
Maca lan mangerteni teks geguritan.
Nemokake isi, amanat, lan makna tembung angel ing geguritan.
Nggunakake kosakata lan ungkapan babagan kerukunan ing urip saben dina.
Nerapake sikap guyub rukun ing lingkungan kulawarga, sekolah, lan masyarakat.

A. Guyub Rukun

Apa Tegese Guyub Rukun?

Guyub rukun yaiku urip bebarengan kanthi tentrem, saling tulung-tinulung, ngajeni, lan ora gampang padu.

Ing urip saben dina, saben wong kudu njaga kerukunan supaya lingkungan dadi nyaman, ayem, lan nyenengake.

Kerukunan bisa diwiwiti saka omah, banjur ing sekolah, lan ing masyarakat.

Tuladha Sikap Guyub Rukun

Ing Kulawarga

Mbantu ibu nyapu omah.
Mbantu bapak nyiram tanduran.
Dolanan karo adhik tanpa gelut.
Rembugan yen ana masalah.

Ing Sekolah

Sinau kelompok kanthi kompak.
Ora ngguyu yen kanca salah.
Gelem nyilihake alat tulis.
Gotong royong ngresiki kelas.

Ing Masyarakat

Melu kerja bakti.
Tepa salira marang tangga.
Mbantu wong kang lagi kesusahan.
Njaga kebersihan lingkungan.

Paedahe Guyub Rukun

Yen kabeh wong urip rukun, bakal ana akeh paedahe.

Antarane yaiku:

Lingkungan dadi tentrem.
Persahabatan tambah akrab.
Pakaryan dadi luwih gampang amarga ditindakake bebarengan.
Ora gampang ana pasulayan.
Tuwuh rasa tresna lan paseduluran.

Pepatah Jawa ngendika:

"Rukun agawe santosa, crah agawe bubrah."

Tegese, kerukunan ndadekake urip kuwat lan tentrem, dene padudon ndadekake urip rusak.

B. Geguritan

Apa iku Geguritan?

Geguritan yaiku salah sawijining karya sastra Jawa kang ditulis nganggo basa Jawa lan isine ngandhut rasa, pikiran, lan pesen saka pangripta.

Geguritan padha karo puisi ing Basa Indonesia.

Geguritan biasane nggunakake basa kang endah lan nduweni irama nalika diwaca.

Ciri-Ciri Geguritan

Ditulis nganggo basa Jawa.
Isine luwih cekak tinimbang crita.
Nduweni larik utawa gatra.
Migunakake tembung-tembung kang endah.
Nduweni amanat utawa pesen.

Tuladha Geguritan

Guyub Rukun

Guyub rukun urip tentrem

Saben dina tansah bungah

Tulung-tinulung marang kanca

Aja seneng padudon

Tresna marang sapadha

Sekolah dadi ayem

Sinau tambah semangat

Indonesia dadi kuwat

Maca Geguritan

Nalika maca geguritan kudu nggatekake:

Lafal kudu cetha.
Intonasi kudu pas.
Ekspresi kudu cocog karo isi geguritan.
Ora kesusu nalika maca.
Wenehana jeda ing saben larik.

Yen geguritane nyritakake kabungahan, ekspresine uga kudu bungah.

Yen geguritane nyritakake rasa sedhih, ekspresine uga kudu sedhih.

C. Mangerteni Isi Geguritan

Sawise maca geguritan, kita kudu bisa nemokake isine.

Isi geguritan yaiku gagasan utawa perkara kang diandharake dening panganggit.

Tuladhane geguritan "Guyub Rukun" ing ndhuwur nduweni isi babagan pentinge urip rukun lan tulung-tinulung.

Amanat Geguritan

Amanat yaiku pesen kang arep diwenehake marang para pamaca.

Amanat saka geguritan "Guyub Rukun" yaiku:

Aja seneng gelut.
Tulung-tinulung marang sapadha.
Njaga kerukunan.
Tansah ngajeni wong liya.

Cara Nemokake Amanat

Supaya gampang nemokake amanat, coba wangsulana pitakon iki.

Geguritan nyritakake apa?
Sipat apa kang becik ditiru?
Apa pesen kang diwenehake penulis?

Yen wis bisa njawab pitakon kasebut, amanat geguritan bakal luwih gampang ditemokake.

D. Makna Tembung Sukar

Nalika maca geguritan, ana kalane ditemokake tembung kang durung dimangerteni.

Kita kudu sinau maknane supaya luwih gampang mangerteni geguritan.

Tuladha

Tembung	Tegese
Guyub	Kompak, bebarengan
Rukun	Tentrem, ora padu
Tulung-tinulung	Saling mbantu
Sapadha	Sesama
Tentrem	Ayem, ora ana keributan
Bungah	Seneng
Santosa	Kuat lan makmur
Crah	Padudon utawa gelut
Bubrah	Rusak utawa buyar
Tepa salira	Ngajeni lan ngurmati wong liya

E. Kosakata Bab Guyub Rukun

Ayo sinau kosakata ing ngisor iki.

Basa Jawa	Tegese
Guyub	Kompak
Rukun	Damai
Tepa salira	Tenggang rasa
Gotong royong	Kerja sama
Tulung	Membantu
Ngajeni	Menghormati
Tresna	Sayang
Paseduluran	Persaudaraan
Ayem	Tenang
Kompak	Bersatu

F. Ungkapan Bab Kerukunan

Ing Basa Jawa ana sawetara ungkapan kang kerep digunakake.

1. Rukun agawe santosa, crah agawe bubrah.

Tegese:

Kerukunan ndadekake urip tentrem lan kuwat.

2. Abot padha dipikul, entheng padha dijinjing.

Tegese:

Pakaryan abot bakal luwih gampang yen ditindakake bebarengan.

3. Sapa nandur bakal ngundhuh.

Tegese:

Sapa sing tumindak becik bakal nampa kabecikan.

4. Tepa salira

Tegese:

Ngerti lan ngajeni perasaane wong liya.

G. Tuladha Ing Urip Saben Dina

Ing Sekolah

Nalika ana piket kelas, kabeh siswa padha gotong royong.

Ana sing nyapu.

Ana sing ngelap meja.

Ana sing mbuwang sampah.

Amarga kabeh kerja bareng, kelas dadi resik lan nyaman.

Iki kalebu sikap guyub rukun.

Ing Omah

Nalika dina Minggu, bapak ngresiki pekarangan.

Ibu nyapu omah.

Kakang nyiram tanduran.

Adhik mbantu nglumpukake godhong.

Pakaryan dadi cepet rampung amarga kabeh padha tulung-tinulung.

Ing Masyarakat

Nalika desa nganakake kerja bakti, warga padha melu.

Ana sing ngresiki selokan.

Ana sing motong suket.

Ana sing nandur wit.

Lingkungan dadi resik lan sehat.

Ayo Sinau!

Sawise maca geguritan, coba goleki:

Apa judhule?
Sapa tokoh utawa sing diajak ngomong?
Apa isi geguritan?
Apa amanate?
Apa ana tembung kang durung dimangerteni?

Yen bisa mangsuli pitakon kasebut, ateges wis mangerteni geguritan kanthi becik.

Rangkuman

Guyub rukun yaiku urip bebarengan kanthi tentrem, saling ngajeni, lan tulung-tinulung.
Geguritan yaiku puisi tradisional utawa karya sastra Jawa kang nggunakake basa Jawa kanthi endah lan ngemot rasa, pikiran, lan pesen.
Isi geguritan nyritakake pokok pikiran kang arep disampaikan dening panganggit.
Amanat yaiku pesen becik kang bisa ditindakake ing urip saben dina.
Makna tembung sukar kudu dimangerteni supaya luwih gampang mangerteni geguritan.
Kosakata lan ungkapan Jawa kaya guyub, rukun, tepa salira, gotong royong, lan "Rukun agawe santosa, crah agawe bubrah" ngajari kita supaya urip tentrem lan saling tulung-tinulung.
Sikap guyub rukun kudu diterapake ing kulawarga, sekolah, lan masyarakat supaya urip dadi ayem, tentrem, lan nyenengake.

Materi dan Soal Kelas 4 Bab 1

1. Pendidikan Pancasila

Materi: https://www.eduinspirasi.com/2026/08/bab-1-mengenal-lingkungan-sekitar.html

Soal: https://www.eduinspirasi.com/2026/08/soal-bab-1-mengenal-lingkungan-sekitar.html

2. IPAS

Materi: https://www.eduinspirasi.com/2026/08/bab-4-iklim-dan-perubahannya-ipas-kelas.html

Soal: https://www.eduinspirasi.com/2026/08/soal-iklim-dan-perubahannya-ipas-kelas.html

3. Bahasa Indonesia

Materi: https://www.eduinspirasi.com/2026/07/bab-1-sudah-besar-rangkuman-materi.html

Soal: https://www.eduinspirasi.com/2026/07/bab-1-sudah-besar-latihan-soal-bahasa.html

4. Matematika

Materi: https://www.eduinspirasi.com/2026/08/bab-1-bilangan-cacah-sampai-10000.html